سایش غضروف زانو چیست؟ علائم کندرومالاسی کشکک به زبان ساده

سایش غضروف زانو یعنی لایه صاف و لغزنده ای که سر استخوان های مفصل زانو و سطح پشت کشکک را پوشانده، نرم تر و نازک تر از حالت طبیعی شده باشد. وقتی این فرسودگی مخصوصا در پشت کشکک اتفاق بیفتد، پزشکان به آن کندرومالاسی کشکک می گویند؛ مشکلی که هم در جوانان ورزشکار و هم در افراد میانسال دیده می شود و از شایع ترین دلیل های درد جلو زانو است. در این مقاله نقش غضروف، علائم سایش، درجه های آن و راه های مدیریت بدون جراحی را به زبان ساده توضیح می دهیم. در ادامه نظر دکتر محمدرضا کاظمی، فوق تخصص درد، را هم می خوانید.

غضروف زانو چه نقشی دارد؟

غضروف بافتی نرم، سفید و براق است که دو کار بسیار مهم انجام می دهد: اول این که مثل ضربه گیر بین استخوان ها فشار را تقسیم می کند و دوم این که سطح لغزنده ای می سازد تا استخوان ها بی اصطکاک روی هم بلغزند. تا وقتی غضروف سالم است، شما حرکت مفصل را حس نمی کنید؛ اما به محض این که سطحش نامنظم شود، هر حرکت برای مفصل مثل رانندگی با لاستیک صاف روی جاده کنجکاو می شود.

نکته مهم درباره غضروف این است که عروق خونی ندارد. یعنی برخلاف پوست و عضله، وقتی آسیب ببیند نمی تواند خودش را با خون ترمیم کند؛ تغذیه غضروف از مایع مفصلی تامین می شود و این مایع فقط با حرکت دادن مفصل، مثل پمپ، در آن جریان پیدا می کند. برای همین هم بی تحرکی زیاد برای غضروف مضر است و هم فشار و آسیب بیش از حد. تعادل حرکتی درست، کلید سلامت غضروف است.

سایش غضروف زانو یعنی چه؟ درجه های کندرومالاسی

واژه کندرومالاسی در لغت یعنی نرم شدن غضروف. در این حالت غضروف که باید سفت و صاف باشد، نرم می شود، سپس ترک برمی دارد و به تدریج نازک می شود. وقتی این فرسودگی در سطح پشت کشکک باشد، به آن کندرومالاسی کشکک می گویند که شایع ترین نوع سایش در سنین پایین است. اگر فرسودگی گسترده تر باشد و استخوان زیر غضروف هم درگیر شود، موضوع به آرتروز زانو نزدیک می شود. پزشکان برای توضیح شدت مشکل از درجه بندی زیر استفاده می کنند:

درجه بندی دقیق با معاینه و تصویربرداری مثل ام آر آی انجام می شود، نه با حدس. پس اگر علائم زیر را دارید، مستقیم سراغ تشخیص درجه بروید تا راه مدیریت مشخص شود.

علائم سایش غضروف زانو

الگوی درد در سایش غضروف قشنگی از سرنخ دارد: تقریبا همیشه جلو زانو و دور کشکک اذیت می کند. پنج علامت زیر رایج ترین ها هستند:

۱. درد جلو زانو با فعالیت های خم کردن

بالا و پایین رفتن از پله، نشستن و بلند شدن و حرکت های اسکوات، فشار زیادی بین کشکک و استخوان ران می اندازند. اگر دقیقا در همین حرکات درد جلو زانو دارید و راه رفتن معمولی راحت است، احتمال درگیری غضروف کشکک بالاست. برای مقایسه با دردهای هنگام پیاده روی، مقاله درد زانو هنگام راه رفتن را ببینید.

۲. درد بعد از نشستن طولانی

خیلی ها می گویند بعد از نشستن در سینما، ماشین یا پشت میز، وقتی بلند می شوم زانویم درد می گیرد و تا چند قدم اول باید راه بروم تا بهتر شود. این الگو به نشانه سینما معروف است و یکی از نشانه های کلاسیک مشکل غضروف کشکک به حساب می آید. علتش این است که در نشستن طولانی، کشکک مدت زیادی فشرده در یک جا مانده است.

۳. صدا و احساس ساییدگی در زانو

وقتی سطح غضروف نامنظم شود، حرکت مفصل صدای خرد شدن برف یا ساییدن ملایم می دهد و بعضی ها این صدا را زیر دستشان حس می کنند. صدا به تنهایی همیشه خطرناک نیست، اما همراهی آن با درد و تورم باید جدی گرفته شود. درباره معنی صداهای زانو در مقاله صدای تق تق زانو مفصل توضیح داده ایم.

۴. تورم خفیف بعد از فعالیت

غضروف فرسوده، فشار را خوب تقسیم نمی کند و بافت اطراف مفصل ملتهب می شود. نتیجه اش تورم خفیفی است که معمولا چند ساعت بعد از فعالیت بیشتر و یا فردای آن روز ظاهر می شود و با استراحت فروکش می کند. این چرخه تکرار شود، مفصل هر بار بیشتر اذیت می شود.

۵. احساس خالی شدن یا ناپایداری

بعضی ها توصیف می کنند که زانو گاهی مثل این که سوئیچش قطع شود، لحظه ای حمایتش را کم می کند. این احساس در سایش غضروف کشکک معمولا خفیف و گذراست، اما اگر زیاد تکرار شود یا همراه زمین خوردن باشد، باید معاینه شود چون ممکن است مشکل دیگری هم در کار باشد.

چرا غضروف زانو سایش می برد؟

سایش غضروف معمولا یک شبه اتفاق نمی افتد؛ مجموعه ای از فشارها و شرایط با هم ترکیب می شوند. شایع ترین عوامل این ها هستند: اضافه وزن و فشار مکانیکی زیاد، افزایش ناگهانی حجم ورزش یا فعالیت بدون آمادگی، روبه هم نبودن کامل مسیر حرکت کشکک به دلیل ضعف یا نامتوازن بودن عضلات ران، ضربه های قبلی به زانو، بی تحرکی طولانی که تغذیه غضروف را کم می کند و به طور طبیعی گذر سال ها. هر کدام از این عوامل که در زندگی شما صادق است، در برنامه مدیریت هم نقطه هدف شما می شود.

آیا غضروف سایش شده دوباره می روید؟

این سوالی است که تقریبا همه می پرسند و پاسخ صادقانه این است: غضروف بزرگسال ظرفیت ترمیم محدودی دارد و سایش واضح را نمی توان مثل یک زخم ساده به حالت اول برگرداند. اما این تیتر خبر بد نیست؛ چون هدف واقعی درمان در بیشتر درجه ها، کنترل درد، کند کردن روند فرسایش و برگرداندن کیفیت زندگی است و این هدف در اکثر افراد با روش های غیرجراحی قابل دستیابی است.

درباره روش های جدید بازسازی غضروف تحقیقات زیادی در جریان است و بعضی تکنیک های سلولی در موارد خاص استفاده می شوند؛ اما هنوز هیچ دارو یا مکملی که غضروف سایشیده را مثل معجزه از نو بسازد، وجود ندارد. هر کس چنین وعده ای داد، پشت سرش را نگاه کنید. مسیر درست، ارزیابی دقیق و برنامه پله ای است.

مدیریت سایش غضروف زانو

برنامه مدیریت سایش غضروف مثل پله های نردبان چیده می شود و از ساده ترین کارها شروع می شود. پزشک بر اساس درجه سایش، سن و سطح فعالیت تان تصمیم می کند روی کدام پله بایستید.

تقویت عضلات ران و باسن

عضله چهارسر ران حامی اصلی کشکک است؛ وقتی قوی و متوازن باشد، مسیر حرکت کشکک راحت تر می شود و فشار روی غضروف پخش تر می گردد. برنامه تقویت را حتما از فیزیوتراپ یا مربی ورزش درمانی بگیرید، چون حرکت اشتباه ممکن است فشار را جای دیگر منتقل کند.

مدیریت وزن

هر کیلو اضافه، چند برابر خودش روی زانو در فعالیت های پله و دویدن فشار می اندازد. حتی کاهش چند کیلو هم در درد جلو زانو تاثیر محسوس می گذارد. رژیم را با مشورت متخصص تغذیه بچینید تا هم وزن کم شود و هم عضلات سوخت رسانی کافی داشته باشند.

اصلاح فعالیت، نه بی تحرکی

یادتان هست که گفتیم غضروف با حرکت تغذیه می شود؟ پس راه حل، متوقف کردن کامل ورزش نیست؛ تعویض نوع آن است. مثلا برای یک دوره، دویدن روی سطوح سخت با شنا یا دوچرخه ثابت جایگزین می شود تا مفصل در حالت کم فشار حرکت داشته باشد. بعد از بهبود، فعالیت قبلی تدریجی برمی گردد.

گزینه های تزریقی در مرحله میانی

برای افرادی که با ورزش و اصلاح فعالیت به نتیجه کافی نمی رسند، پزشکان گزینه های تزریقی مثل تزریق کورتون، تزریق ژل هیالورونیک و تزریق ارتوکین را بررسی می کنند. تزریق ارتوکین که از سرم خون خود فرد ساخته می شود، روی کاهش التهاب داخل مفصل هدف می گیرد و نحوه انجام و تعداد جلسات آن را در مقاله تزریق ارتوکین خوانده می توانید دنبال کنید.

جراحی، آخرین پله

در درجه های پیشرفته یا وقتی سایر روش ها جواب نمی دهند، جراحی مثل صاف کردن مسیر کشکک یا روش های بازسازی غضروف مطرح می شود. این تصمیم به معاینه، تصویربرداری و سطح زندگی شما بستگی دارد و هیچ گاه گزینه اول نیست.

نظر دکتر محمدرضا کاظمی درباره سایش غضروف زانو

دکتر محمدرضا کاظمی، فوق تخصص درد، درباره این موضوع می گوید: “سایش غضروف کشکک در جوانان خیلی بیشتر از چیزی است که فکر می شود و خبر خوب این است که در درجه های پایین، با تقویت عضلات و اصلاح فعالیت معمولا وضعیت قابل کنترل است. پیام من به این گروه سنی این است که درد جلو زانو را جدی بگیرند اما نترسند؛ این درد هشدار زودهنگام است، نه پایان ورزش.”

او درباره برنامه درمانی توضیح می دهد: “درمان سایش غضروف پله ای است و عجله برای پریدن به پله آخر معنا ندارد. اول کارهای ساده و اثبات شده، بعد در صورت نیاز روش های تزریقی و در موارد خاص جراحی. چیزی که به هیچ عنوان نباید اتفاق بیفتد، ماه ها مصرف خودسرانه مسکن و ادامه دادن به فعالیت هایی است که مفصل را هر روز بیشتر فرسوده می کند.”

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر درد جلو زانو بیش از چند هفته ادامه دارد، تورم تکرار می شود، زانو صدا و درد با هم دارند یا احساس خالی شدن زانو در زندگی روزمره تان مزاحم شده است، وقت معاینه است. همچنین بعد از هر ضربه یا پیچ خوردن که با تورم و درد شدید همراه باشد، انتظار نکشید و زودتر ارزیابی کنید. تشخیص زودهنگام یعنی انتخاب گزینه های درمانی بیشتر و ساده تر.

جمع بندی

سایش غضروف زانو یعنی از دست دادن نرمی و صافی لایه لغزنده مفصل و وقتی پشت کشکک باشد، کندرومالاسی کشکک نامیده می شود. درد جلو زانو در پله و اسکوات، درد بعد از نشستن طولانی، صدا و تورم خفیف از علائم اصلی آن است و شدت مشکل با درجه بندی یک تا چهار مشخص می شود.

غضروف فرسوده به حالت اول برنمی گردد، اما خبر مهم این است که در بیشتر درجه ها، کنترل درد و ادامه زندگی فعال با تقویت عضلات، مدیریت وزن، اصلاح فعالیت و در صورت نیاز روش های تزریقی ممکن است. تشخیص دقیق و برنامه پله ای را از پزشک بگیرید و سراغ وعده های معجزه آمیز نروید؛ مفصل شما برنامه می خواهد، نه شتاب بی حساب.

منبع